تست NIPT یا آزمایش غربالگری غیرتهاجمی، مخفف (Non Invasive Prenatal Testing) است و همچنین به آن CFF DNA (cell free fetal DNA) میگویند. تست NIPT یک آزمون غربالگری قبل از زایمان جهت تشخیص اختلالهای کروموزومی که انواع شایع آن عبارت است از: اختلالات تریزومی ۱۳، ۲۱ و ۱۸.
امکان تعیین جنسیت از هفته ۱۰ام بارداری وجود دارد. یک انسان عادی در حالت نرمال دارای ۲۳ جفت کروموزوم است؛ هر کروموزوم نیز از رشته DNA حلقوی ساخته شده است که دارای چند هزار ژن است. اختلال تریزومی در شرایطی ست که سه رشته کروموزوم به جای دو رشته وجود دارد؛ در نتیجه باعث بروز اختلال شدید جسمی و ذهنی میشود. در صورتی که پیش از زایمان تست NIPT انجام نشود، امکان تولد بیش از هفت هزار نوزاد با اختلال تریزومی یا همان سندروم داون ( تعداد بیش از هزار سندروم داون با تریزومی ۱۸، بیش از ششصد نوزاد با تریزومی ۱۳) در آمار ۴.۲۵ میلیون نوزاد وجود دارد.
برای انجام انواع آزمایش ژنتیک به کلینیک ما مراجعه کنید.
تاریخچه تست NIPT
در سال ۱۹۹۷ میلادی دانشمندان با تحقیق و مطالعه فرآوان به مبحث بهرهگیری از دی ان ای آزاد موجود در جریان گردش خون مادر با سر منشا جنین رسیدند. سر منشا تست NIPT، سلولهای جفت تیروفوبلاست است که در پی پوسته ریزی، این سلولها وارد جریان خون خانم باردار میشود و درصدی بین ۳ تا ۱۳ درصد از کل DNA آزاد که در جریان خون مادر وجود دارد را تشکیل میدهد. میزان CFF DNA در هفته هفتم حاملگی مادر در خون وی پدیدار شده وپس از زایمان به سرعت از جریان خون مادر خارج میشود و از بین میرود؛ در حدی که تنها دو ساعت پس از زایمان حتی با آزمایش خون نیز قابل شناسایی نیست.
کاربرد تست NIPT
در ادامه برخی از کاربردهای آزمایش NIPT را به مختصر بیان میکنیم:
شناسایی و تشخیص اختلالهای کروموزومی شامل سندروم داون با تریزومی (۲۱)، تریزومی (۱۸) که به آن سندرم ادوارد هم میگویند و تریزومی (۱۳) که نام دیگر آن سندروم پاتو است.
تشخیص جنسیت نوزاد در شرایطی که امکان وراثت اختلال ژنتیکی مربوط به کروموزوم (X-LINKED) و کروموزوم (X) محتمل است. در این شرایط امکان اختلالهای ژنتیکی یا همان NIPT مرتبط با کروموزوم (Y) و کروموزوم (Y-LINKED) وجود دارد.
منشا این اختلال ژنتیکی عبارت است از:۱. سندروم شکننده (X) که به انگلیسی (fragile X syndrome) است. ۲. سندروم عضلانی دیستروفی دوشن یا (Duchenne Muscular Dystrophy) و بیماری هموفیلی است. به این معنی که در صورتی که مادر منتقل کننده بیماری مربوط به کروموزوم (X) باشد، احتمال انتقال این اختلال به نوزاد پسر وجود دارد بنابراین ریسک بیماری ژنتیکی سندروم در پسران بسیار بالاست. لذا در صورتی که با تست NIPT به وجود این اختلالات ژنتیکی در جنین پسر پی ببریم امکان درمان و آزمایشهای بیشتر برای تشخیص دقیق وجود دارد.
در صورتی که مرد در یک رابطه حاوی ژنهای مرتبط با اختلالات کروموزومی (Y) و (Y-LINKED DISORDERS) باشد، لازم است حتما تست NIPT و انواع آزمایش ژنتیک را انجام دهد.
برخی از این اختلالات ژنتیکی عبارت است از:
امکان ناباروری مربوط به کروموزوم (Y) که نام دیگر آن (Y Chromosome infertility) است. در این حالت یک نقصانی در کروموزوم (Y) موجود است که احتمالا موجب بروز بیماری آزوسپرمیا یا اولگوزوسپیرمیا میشود.
بروز اختلالات ژنتیکی و بیماری Abnormal یا Absent Testicular Developmentکه ناشی از نقض در قسمت sex determining، region Y = SRY است.
پدیدار شدن بیماری راتینیت پگمنتویزا که مربوط به ژن THE RPY GENE یا همان retinitis pigmentosa Y-Linked است، این اختلال روی کروموزوم Y وجود دارد که موجب نقص شده است. امکان تشخیص جنسیت جنین در سایر بیماریهایی که مرتبط به اختلالات کروموزومی جنسی نیست اما جنسیت نوزاد در بروز علائم بیماری بسیار تاثیرگذار است، حائز اهمیت است. برای درک بهتر مثلا بیماری مادرزادی هیپرپلازی آدرنال (Congenital Adrenal Hyperplasia) را در نظر بگیرید که به واسطه آن به علت مهار شدن راه تولید کورتیکواستیروئیدها، مسیر تولید و تکثیر هورمون آندروژن به نسبت قابل توجهی زیاد میشود؛ در نتیجه اگر نوزاد دختر باشد امکان تغییر اندام تناسلی خارجی جنین به حالت مردانه بسیار محتمل است. در این شرایط ضروری ست که پس از هفته هفتم حاملگی، پس از انجام آزمایشات و تست NIPT درمان بیماری با دگزامتازون برای نوزاد دختر شروع شود و از ترشح هورمون آندروژنها جلوگیری به عمل آید.
تست NIPT برای چه افرادی لازم است؟
براساس نظریه اکثریت اعضای انجمن متخصصان زنان و زایمان ایالت متحده آمریکا و همچنین انجمن طب مادر و نوزادان در سال ۲۰۱۵ میلادی و متخصصان انجمن بین المللی آزمایشات غربالگری دوران حاملگی در سال ۲۰۱۴ میلادی، تست NIPT برای افرادی که در ادامه معرفی میکنیم، ضروری و لازم است:
بانوان باردار با ۳۵ سال سن یا بالاتر
در صورتی که یکی از انواع تستهای غربالگری انجام شود و مثبت باشد. برای مثال آزمایشهای غربالگری در سه ماهه اول حاملگی، سه ماهه دوم بارداری، آزمایشات اینتیگریتد و یا سکوینشیال.
وجود علائم و نشانههایی در تست سونوگرافی که احتمال ابتلای جنین به اختلالات ژنتیکی را افزایش میدهد.
وجود سابقه پیشین در بارداری با اختلالات کروموزومی و یا داشتن فرزندی که مبتلا به تریزومی یا همان سندروم داون باشد. در صورتی که بیماری تریزومی یا CFF DNA در خانواده سابقهای داشته باشد و یا مادر تا هفته ۲۲ ام بارداری بنا به هر دلیلی آزمایشات معمول غربالگری و تست NIPT را انجام نداده باشد. در برخی اوقات در آزمایش سونوگرافی پس از هفته ۲۲ام بارداری بافتهای غیرطبیعی دیده شود لازم است تست NIPT فورا روی مادر انجام شود.
تست NIPT میتواند به عنوان یک پیش آزمایش قبل از سایر آزمایشات غربالگری و تشخیصی اختلالات کروموزومی برای گروههای پرخطر که شامل افراد زیر هستند، انجام شود:
بانوان بارداری که از انجام آزمایشات CVS و آمینیوسنتز ترس دارند.
بانوان بارداری که حاضر به قبول ریسک سقط جنین در آزمایشات تشخیصی و غربالگری نیستند.
بانوان بارداری که سابقه سقط جنین داشتند. ( در حالتی که سه بار سقط و یا بیشتر از سه بار سقفط جنین زیر هفته ۲۰ام بارداری اتفاق افتاده یا وزن نوزاد کمتر از ۵۰۰ گرم باشد)
بانوان بارداری که سابقه پاره شدن کیسه آب در زایمان قبلی خود دارند. بانوان بارداری که اصطلاحا جنین طلایی دارند. یعنی زوج پس از چندسال ناباروری و تلاش برای حامله شدن، باردار میشوند. یا زوج سن بالایی دارند و یا بارداری زوجه حاصل از IVF باشد.
چه نمونههایی برای تست NIPT مورد نیاز است؟
مقدار ۱۰ میلی لیتر خون از فرد باردار که در حالت ضد انعقاد دارای EDTA است، گرفته میشود.
برای انجام تست NIPT داشتن چه شرایطی ضروری ست؟
مادر بایستی حداقل در هفته ۱۰ام بارداری باشد. جنین تک قلو باشد.
اگر بارداری براثر IVF باشد یا رحم اجارهای باشد. اگر کشت سلولی در آزمایش تشخیصی آمینیوسنتز بنا به هرعلت موفقیت آمیز نباشد. به عبارت دیگر، نمونه کشت شده به خون مادر آلوده باشد و یا سن جنین بیش از ۲۰ هفته باشد.
روش تشخیص با تست NIPT
پیشتر گفته شد که یک انسان عادی در حالت نرمال دارای بیست و سه جفت کروموزوم است و هر کروموزوم ساختار حلقوی شکل به نام DNA دارد. این DNAها حاوی ژن ها هستند. توجه داشته باشید که در هر کروموزوم یک توالی یا ترتیب خاصی از مولکولهای دی ان ای موجود است که منحصر همان کروموزوم است.
در روش NGS تعداد دقیق هر کروموزوم با شمردن این سکانسها یا همان DNAها محاسبه می شود. در نهایت می توان تمام کروموزوم های موجود در خون فرد باردار را نسبت به باقی کروموزوم ها مقایسه کرد. لذا این نسبت بایستی به میزان (یک در یک) فرد باردار با یک نوزاد نرمال باشد. لازم به ذکر است که اگر نوزاد مبتلا به اختلالات کروموزومی و سندروم داون باشد، مقدار اندکی سکانسها یا همان DNAهای مرتبط به کروموزوم ۲۱ بیشتر از یک کروموزوم عادی است؛ لذا نسبتی که در بالا بیان کردیم یک در یک نخواهد بود و این نسبت بالاتر از یک میشود.
آنالیز و تحلیلی بر تست NIPT
نتایج این آزمون به سه حالت کم خطر، بدون نتیجه و پرخطر تفسیر میشود که عبارتند از:
حالت کم خطر: در این حالت با ضریب احتمال بیشتر از ۹۹ درصد، نوزاد از لحاظ اختلالات ژنتیکی و کروموزومی شایع (۱۳، ۱۸ و ۲۱) در ناحیه کم خطر است و این یعنی احتمال ابتلای جنین به این بیماری کمتر از ۱ درصد است.
حالت ریسک بالا یا پرخطر: در این حالت امکان ابتلای جنین به اختلالات کروموزومی شایع بالاتر از ۹۹ درصد است. نوزاد در محدوده پرخطری از لحاظ درگیری با بیماری سندروم داون دارد و برای تشخیص دقیقتر لازم است مادر حتما آزمایش تشخیص تهاجمی مانند آمینیوسنتز را انجام دهد. تست بدون نتیجه اثربخش: این حالت بسیار نادر است. این شرایط زمانی اتفاق میافتد که مقدار CFF DNA در خود فرد باردار قابل تشخیص نبوده و لازم است آزمایش مجددا انجام شود. ( این شرایط معمولا زمانی رخ میدهد که وزن فرد باردار بالاتر از حد نرمال باشد یا سن نوزاد پایین باشد)
فواید تست NIPT
آزمایش NIPT در مقایسه با سایر آزمایشات غربالگری مزایای زیر را دارد:
احتمال اینکه نتیجه آزمایش به صورت کاذب مثبت باشد، زیر یک درصد و نزدیک به صفر است. ( این احتمال برای تریزومیهای شایع ۱۳،۱۸ و ۲۱ در نظر گرفته شده است.) در این آزمایش DNA آزاد موجود در خون مادر با سر منشا CFF DNA از DNA آزاد با سر منشا CFM DNA تفکیک میشود. لذا قدرت شناسایی و تشخیص بیماری کروموزومی به بیش از ۹۹ درصد میرسد. همچنین قدرت تشخیص نوع جنسیت نوزاد در این آزمایش بیش از ۹۷ درصد است.
