می دانیم که تقسیم و رشد غیرطبیعی سلولها میتواند باعث ابتلا به سرطان شود و برای مقابله و درمان سرطان، راه های مختلفی از جمله شیمی درمانی، جراحی هورمون درمانی و پرتو درمانی وجود دارد.
رادیوتراپی یا پرتودرمانی شاخهای از پزشکی است که از پرتوهای یونیزان برای درمان سرطان استفاده میکند. رادیوتراپی نقش مهم و غیر جانبی در درمان بیماریهای نئوپلاستیک هم از نظر کنترل بیماری برای حصول بهبودی کامل و هم از نظر کنترل علائم با هدف کنترل و کاهش علائم مرتبط با بیماری دارد. این پرتوها اغلب اشعهٔ ایکس هستند؛ اما در کنار آن پزشکان از انواع دیگر مانند پرتوهای پروتون، اشعه گاما، الکترونهای پرانرژی یا ذرات سنگین نیز استفاده میکنند. در این تکنیک سلولهای سرطانی بهطور خاص هدف قرار میگیرند، به همین دلیل احتمال آسیب به بافت و اندامهای سالم بدن در مقایسه با شیمیدرمانی بسیار کمتر است. رادیوتراپی را میتوان به تنهایی به عنوان یک درمان انحصاری یا در ترکیب با جراحی، شیمی درمانی، هورمون درمانی استفاده کرد.
در این مقاله به بررسی کامل پرتودرمانی می پردازیم.
پرتودرمانی (رادیوتراپی) چیست؟
در پرتودرمانی از ذرات یا امواج پرانرژی مانند اشعه ایکس، پرتوهای گاما، پرتوهای الکترونی یا پروتون ها برای تخریب یا آسیب رساندن به سلول های سرطانی استفاده میشود.سلولهای شما به طور معمول رشد میکنند و تقسیم میشوند تا سلولهای جدید را تشکیل دهند؛ اما سلولهای سرطانی سریعتر از اکثر سلولهای طبیعی رشد کرده و تقسیم میشوند. تابش ذرات یا امواج باعث ایجاد آسیب در DNA درون سلولهای سرطانی میشود. در نتیجه از رشد و تقسیم سلولهای سرطانی جلوگیری میکند و باعث مرگ آنها میشود. ممکن است سلولهای طبیعی مجاور سلولهای سرطانی تحت تأثیر تشعشعات قرار گیرند، اما بیشتر آنها بهبود مییابند و به کار خود بازمیگردند.
رادیوتراپی یا پرتودرمانی یک درمان موضعی، غیرتهاجمی و بدون درد است که بیشتر به صورت سرپایی انجام میشود و میتواند با استفاده از پرتوهای پرانرژی باعث نکروز یا مرگ سلول های تومور شود. تخمین زده میشود که حدود ۶۰ درصد از بیماران سرطانی در طول درمان حداقل یک دوره رادیوتراپی را انجام میدهند. رادیوتراپی اغلب با درمانهای دیگر، مانند جراحی یا شیمی درمانی همراه است.
به طور کلی، رادیوتراپی از اشعه ایکس استفاده میکند که برای مدت طولانی حدود یک قرن در پزشکی مورد استفاده قرار گرفته است و از آن زمان تاکنون هم برای اهداف تشخیصی مانند رادیوگرافی و هم برای درمان استفاده میشود.
اگر قرار باشد، تومور سرطانی از بدن خارج شود، پزشک با توجه به وضعیت بیمار ممکن است قبل از آن چندین جلسه شیمی درمانی یا پرتودرمانی را پیشنهاد کند. هدف این است تا با کوچک شدن تومور، شانس موفقیت جراحی بیشتر شود. همچنین استفاده از این تکنیک بعد از جراحی سرطان نیز رایج است. در این شرایط پزشک سعی میکند سلولهای سرطانی باقیمانده را از بین ببرد تا ریسک عود بیماری به حداقل کاهش یابد. اهداف پرتودرمانی را میتوان در چند مورد زیر خلاصه کرد:
- درمان کامل سرطان در مراحل ابتدایی
- درمان مکمل در کنار جراحی
- کاهش ریسک عود بیماری
- تسکین علائم بیماری در شرایطی که درمان امکان ندارد.
عوارض پرتودرمانی
با وجود اینکه پرتودرمانی یکی از بهترین روش های درمانی در حوزه سرطان است، باید بدانید که با توجه به ناحیه ای که تومور در آن قرار گرفته است می تواند عواض متعددی را بر بدن داشته باشد. همچنین، میزان پیشرفت تومور یا سرطان باعث می شود شدت این عوارض بیشتر و کمتر شوند. بیماران دوز رادیوتراپی را به یکباره دریافت نمیکنند، به همین دلیل بافتهای سالم بدن فرصت دارند تا خود را بهبود دهند. در اینجا باید به نکته مهمی اشاره کنیم. عوارضی که در اینجا به عنوان عوارض پرتودرمانی اشاره می کنیم عوارض معمول هستند، اما این امر بدین معنا نیست که این عوارض باید برای تمامی بیماران رخ دهد. ممکن است برخی از بیماران یک یا دو عارضه جانبی و برخی تقریبا تمامی آن را تجربه نمایند. عوارض شایع پرتودرمانی به شرح زیر هستند:
- تحریک و تغییر در بافت پوست
- حالت تهوع / استفراغ
- کاهش اشتها/ نفخ یا گرفتگی شکم
- سردرد
- تاری دید
- تکرر ادرار
- احساس سوزش در گلو یا قفسه سینه
- حساسیت به لمس
- خستگی مزمن
- تورم و درد در بدن
- ریزش مو در ناحیه تحت درمان
- زخم در دهان
البته باید بدانید این عوارض کوتاه مدت هستند و معمولا پس از اتمام جلسات پرتودرمانی بیمار به زندگی عادی خود باز می گردد. در این میان ممکن است پزشک برای کاهش عوارض ناشی از پرتودرمانی مکمل ها و دارویی را تجویز نماید. با توجه به این موضوع که پرتودرمانی یک کار ویژه برای بهبود سرطان است، پیشنهاد می شود در این دوران بدون مشورت با پزشک خودسرانه دارو و یا مکمل مصرف نکنید.
چقدر طول میکشد تا عوارض پرتودرمانی از بین بروند؟
اکثر عوارض جانبی یک ماه پس از پایان درمان از بین میروند. البته اتمام آن به سبک زندگی و عوامل متربط با خودتان نیز بستگی دارد. به عنوان مثال، اگر قبلاً تحت شیمی درمانی قرار گرفتهاید امکان دارد تا کمی بیشتر این عوارض را تجربه کنید. هرچه بیشتر به سبک زندگی درست و کنترل عوامل مرتبط با عوارض پرتودرمانی اهمیت دهید، زودتر از این شرایط عبور خواهید کرد.
پرتو درمانی چند جلسه است؟
تعداد جلسات پرتو درمانی بستگی به نوع تومور و روش درمان دارد. پرتو درمانی خارجی در مواردی که برای علاج انجام میشوند معمولا بین ۲۰ تا ۳۵ جلسه هستند. پرتو درمانی خارجی با هدف تسکین معمولا ۱۰ جلسه است. پرتو درمانی استریوتاکتیک معمولا ۱ تا ۵ جلسه است.
بعد از پرتودرمانی خارجی چه اقداماتی باید انجام دهیم؟
رادیوتراپی خارجی دردناک نیست و پس از درمان میتوانید به فعالیت خود بازگردید. اگرچه تشعشع دریافت شده است، اما هیچ اثری از رادیواکتیویته در بدن بیمار باقی نمیماند، بنابراین میتوان بدون ترس از ایجاد آسیب به هرکسی، از جمله زنان باردار و کودکان، نزدیک شد. به کمک تکامل تکنولوژی، بسیاری از بیماران تحت رادیوتراپی عوارض جانبی را تجربه نمیکنند و بسیاری از آنها به انجام فعالیتهای معمول خود از جمله کار ادامه میدهند.
بااینحال، واکنش مردم به درمان متفاوت است. برخی به استراحت بیشتری نیاز دارند، اما با اقدامات یا درمانهای مناسب میتوان آنها را کاهش داد و تا حدی از آن پیشگیری کرد.
مراقبت های بعد از پرتودرمانی چیست؟
مراقبتهای بعد از انجام رادیوتراپی متناسب با نوع سرطان و روند درمانی شما برنامهریزی میشود. اشعه میتواند عوارض جانبی را ایجاد کند که خوردن غذا را سخت میکند، مانند حالت تهوع، زخمهای دهان و مشکلات گلو. از آنجایی که بدن شما انرژی زیادی را برای بهبودی در طول پرتودرمانی مصرف میکند، مهم است که کالری و پروتئین کافی برای حفظ وزن خود در طول درمان مصرف کنید. این مراقبتها شامل موارد زیر است:
- مایعات زیادی بنوشید. در صورتی که در اثر انجام رادیوتراپی، گلوی شما زخم شد، آب خنک بنوشید تا آن را تسکین دهد.
- سعی کنید رژیم غذایی پرکالری و پرپروتئین داشته باشید.
- استراحت خود را افزایش دهید.
- رادیوتراپی ممکن است موجب اسهال، تهوع و استفراغ شود. برای پیشگیری از بدتر شدن این عوارض، بهتر است رژیم غذایی سبک همراه با فیبر داشته باشید و از خوردن غذاهای چرب و سنگین پرهیز کنید.
- وعدههای غذایی کم حجم بخورید. تعداد وعدهها را زیاد و حجم آنها را کم کنید.
- از خوردن نوشیدنیهای گازدار بپرهیزید.
- در صورت داشتن علائم تنفسی، تنگی نفس، درد قفسهی سینه، گیجی و تشنج با اورژانس تماس بگیرید.
اگر در خوردن غذا و حفظ وزن خود مشکل دارید، با پزشک یا پرستار خود صحبت کنید. همچنین ممکن است صحبت با یک متخصص تغذیه برای شما مفید باشد.
داروها و مکملها
داروهایی وجود دارند که به افراد کمک میکنند هوشیارتر و بیدارتر شوند. آنها برای افرادی که در حال حاضر تحت درمان سرطان هستند و افرادی که سرطان پیشرفته دارند بسیار مفید هستند.
اگر خستگی زیادی داشته باشید، پزشک شما کمبودهای تغذیهای مانند آهن، ویتأمین B۱۲ یا ویتأمین D را بررسی میکند. اگر این سطوح پایین باشد، به احتمال زیاد مصرف مکمل غذایی و مولتی ویتامین برای شما در نظر گرفته خواهد شد. با این حال، مهم است که قبل از مصرف مکملهای غذایی یا گیاهی با تیم درمان خود صحبت کنید تا مطمئن شوید که با درمان سرطان شما تداخل ندارند.
سخن پایانی
سرطان یکی از پیچیده ترین بیماری هایی است که انسان در طول تاریخ با آن دست و پنجه نرم کرده است. دلیل پیچیدگی این بیماری هم این است که سرطان از تکامل جلوتر است و علم بشر هنوز نتوانسته آن را کامل درک کند. هنوز درمان قطعی برای انواع سرطان وجود ندارد. پرتودرمانی یکی از کلیدی ترین روشهای درمانی در مبارزه با سرطان است که با تاباندن پرتوهای با انرژی بالا به تومور، رشد و تقسیم سلولهای سرطانی را متوقف میکند. استفاده پرتودرمانی خارجی بسیار رایج تر از نوع داخلی آن است. این تکنیک درمانی اغلب در کنار سایر روشهای درمان سرطان مانند جراحی، برای افزایش شانس بهبودی مورد توجه پزشکان قرار میگیرد.
پیشرفتهای تکنولوژیک در زمینه رادیوتراپی، به پزشکان این امکان را داده است که درمان های دقیقتر و مؤثرتری ارائه دهند.این مقاله با ارائه توضیحات جامع و کامل، سعی داشت اطلاعات کافی و کاملی را درباره پرتودرمانی به شما ارائه دهد. با بهره گیری از روشهای به روز و با نظارت پزشکان متخصص، این روند درمانی میتواند گام مهمی در مسیر بهبود و سلامتی شما باشد.
