کم خونی در بارداری از مشکلات رایج زنان باردار است که برای حفظ سلامتی مادر و جنین، باید به آن توجه کرد. خون شما برای رساندن اکسیژن به بافت های بدن شما و جنین شما گلبول های قرمز سالم و کافی ندارد. این مشکل که اختلال شایعی در زنان باردار است میتواند باعث احساس خستگی، سرگیجه و تنگی نفس شود و در بیشتر موارد با اصلاح رژیم غذایی برطرف میشود.برای جلوگیری از هرگونه آسیبی در این دوران باید اطلاعات لازم را در این زمینه کسب کنید و همچنین در صورت نیاز با پزشک خود مشورت نمایید.
در صورتی که کم خونی شما در این دوران به صورت خفیف است، طبیعی بوده و جای نگرانی نیست. در این مقاله، دلایل کم خونی در بارداری و روشهای دارویی و درمان آن را توضیح میدهیم.
کم خونی در بارداری چیست؟
در زمان بارداری، بدن در وضعیت تازهای قرار میگیرد که همین مراقبتهای ویژهای را لازم دارد. بدن مادر، برای تغذیهی جنین، به آهن بیشتری نیاز دارد. آهن از اجزای اصلی هموگلوبین، یعنی پروتئین سلولهای قرمز بدن است. سلولهای قرمز نقش انتقال اکسیژن از ریه به سایر اندامها را بر عهده دارند. برای بیشتر مادران پیش میآید که در زمان بارداری، با کمبود آهن و در نتیجه کم خونی مواجه شوند.
کم خونی خفیف در دوران بارداری طبیعی است، چون ذخیرهی آهن در بدن اکثر خانمها برای سپری کردن دوران بارداری، خصوصاً در ماههای دوم و سوم و یا ماه هفتم به بعد، کافی نیست. اما کم خونی شدید، هم برای جنین و هم برای مادر خطرناک است و باید جدی گرفته شود.
کم خونی یا آنِمی زمانی اتفاق میافتد که بدن توانایی لازم را برای تولید گلبولهای قرمز سالم و کافی نداشته باشد. بدون گلبولهای قرمز، توزیع اکسیژن در سراسر بدن با مشکل روبرو میشود و میتواند علائمی مانند خستگی مفرط، تنگی نفس و سردرد ایجاد کند.
بیش از ۴۰۰ نوع کم خونی وجود دارد. برخی از آنها در دوران بارداری شایعتر هستند، از جمله:
کم خونی ناشی از فقر آهن
کم خونی ناشی از فقر آهن شایعترین نوع کم خونی در دوران بارداری است و بهدلیل افزایش نیاز به اکسیژن برای جنین و مادر بهوجود میآید. این نوع کمخونی زمانی ایجاد میشود که بدن به دلیل کمبود دریافت یا جذب آهن قادر به تولید هموگلوبین کافی نیست.
کم خونی ناشی از کمبود اسیدفولیک
مغز استخوان برای تولید سلولهای قرمز خون، به فولات یا اسیدفولیک نیاز دارد. در دوران بارداری، نیاز به فولات بیشتر از زمان غیربارداری است و گاهی رژیم غذایی بهتنهایی پاسخگوی تامین کافی این ویتامین نیست.
در صورت کمبود فولات، بدن قادر به تولید کافی گلبولهای قرمز خون نخواهد بود و همانطور که گفته شد اکسیژنرسانی دچار مشکل میشود. به همین دلیل، بسیاری از زنان باردار از زمان قبل از بارداری نیاز به مصرف مکملهای اسیدفولیک دارند. کمبود این ویتامین با عوارضی مانند نقص سیستم عصبی جنین و وزن کم در زمان تولد مرتبط است.
کم خونی ناشی از کمبود ویتامین B12
ویتامین B12 نیز از جمله ویتامینهای ضروری برای تولید گلبولهای قرمز خون است. دریافت ناکافی این ویتامین از طریق رژیم غذایی با خطر کاهش تولید سلولهای قرمز خون و ابتلا به کمخونی بارداری همراه است. زنانی که در رژیم غذایی خود بهاندازه کافی فرآوردههای غذایی حیوانی مانند گوشت، مرغ، لبنیات و تخممرغ مصرف نمیکنند، بیشتر در معرض این نوع کمخونی قرار میگیرند.
علائم کم خونی در بارداری
در شروع بارداری، تشخیص علائم کم خونی سخت است؛ زیرا ممکن است با علائم طبیعی بارداری اشتباه گرفته شود. تفاوت اصلی اینجاست که در کمخونی، خستگی معمولا غیرعادیتر است، با استراحت هم کامل خوب نمیشود و ممکن است با تپش قلب، سرگیجه یا رنگپریدگی همراه شود. بعضی مادران میگویند با فعالیتهای سبک مثل راه رفتن کوتاه هم نفس کم میآورند یا تمرکزشان افت کرده است. در واقع، برخی از زنان باردار تا زمانی که در آزمایش خون مشخص نشود، از کم خونی خود کاملا بی اطلاع هستند.در صورت بروز کم خونی یا «آنمی» در بارداری، علائم زیر در مادر دیده میشود:
- خستگی زودرس
- ضعف و بیحالی
- سرگیجه
- رنگپریدگی، به خصوص از دست دادن رنگ در صورت، لبها یا ناخنها
- ضربان نامنظم قلب
- سرد شدن دست و پا
- درد در قفسهی سینه
- مشکل در تمرکز
- تحریکپذیری (شایعترین نشانه کمبود ویتامین B12)
- دمای پایین بدن
باید توجه داشته داشت که ممکن است آنمی خفیف، بدون علائم بالینی رخ دهد. یا علائم طبیعی بارداری، شبیه به علائم آنمی رخ دهند. به همین دلیل، صرف از نظر از وجود علائم، فرد باردار باید آزمایش خون بدهد و در صورت تجربه هر کدام از علائم بالا، باید با پزشک مشورت کنید.
عوارض کم خونی در بارداری
آنمی از بیماریهای جدی و خطرناک برای مادر و جنین است که ریسک زایمان زودرس را بالاتر میبرد تا جایی که زایمان پیش از پایان هفته ۳۷ بارداری اتفاق میافتد. از دیگر عوارض کم خونی در حاملگی میتوان به وزن کم نوزاد حین تولد و افسردگی بعد زایمان اشاره کرد. کمخونی در بارداری بارداری با گذشت زمان شرایط بدتر هم میشود. وجود اکسیژن بسیار کم در خون میتواند به اندامها آسیب برساند. همچنین قلب را مجبور میکند تا سختتر کار کند و ریسک ابتلا به مشکلاتی مانند آریتمی (ضربان قلب نامنظم)، بزرگ شدن قلب و نارسایی قلبی را افزایش میدهد. همچنین کمخونی میتواند بدن را در زمان زایمان آسیبپذیرتر کند، چون ذخیره هموگلوبین پایینتر است و جبران خون از دسترفته سختتر میشود. شدت عوارض کم خونی بارداری به علت کمخونی، میزان افت هموگلوبین و زمان شروع درمان بستگی دارد و همین باعث میشود پیگیری منظم و درمان دقیق اهمیت زیادی داشته باشد. دیگر عوارض این بیماری برای مادر و جنین عبارتند از:
- خونریزی و نیاز به تزریق خون هنگام زایمان
- مسمومیت بارداری یا پره اکلامپسی
- عفونت
- سقط جنین بدون دلیل
- وزن کم نوزاد هنگام تولد یا مردهزایی
- فشار خون بالا
- مشکلات عصبی
- زایمان زودرس
عوارض کم خونی در بارداری بر روی جنین
کم خونی در بارداری برای جنین ضرر دارد. کم خونی مادر در این دوران برای جنین هم خطرناک است و مانع رشد جنین شده تا جایی که جنین به اندازه کافی وزن نمیگیرد، موقع تولد وزن مناسب نداشته و از کمبود وزن رنج میبرد. بهعلاوه اینکه احتمال زودتر به دنیا آمدن جنین هم با کم خونی مادر تشدید میشود. شدت این اثر به این بستگی دارد که کمخونی چقدر شدید است، از چه زمانی شروع شده و درمان از چه زمانی آغاز شده است. خبر خوب این است که در بسیاری از موارد با درمان و پایش درست میتوان ریسک را کاهش داد و بارداری را به سمت وضعیت ایمنتر هدایت کرد.
اما باید بدانید که حتی اگر تجربه کم خونی در دوران بارداری را داشته باشید، بسیار نادر است که نوزاد شما کمبود آهن داشته باشد. زیرا جنین ابتدا تمام آهنی را که برای رشد نیاز دارد مصرف میکند و فقر آهن بدن شما در دوران بارداری، تاثیری روی کمبود آهن نوزاد نخواهد داشت.
عوارض کم خونی هنگام زایمان
کمخونی هنگام زایمان میتواند تحمل بدن را در برابر خونریزی طبیعی زایمان کمتر کند و احتمال نیاز به مداخله درمانی را افزایش دهد، چون ذخیره اکسیژن و هموگلوبین از قبل پایینتر است. همچنین کمخونی میتواند باعث شود مادر بعد از زایمان دیرتر به توان قبلی برگردد و خستگی و سرگیجه بیشتری تجربه کند. به همین دلیل مراقبتهای بارداری معمولا بر پیشگیری و درمان کمخونی پیش از رسیدن به زمان زایمان تاکید دارند. اگر کمخونی شدید باشد، پزشک ممکن است قبل از زایمان برنامه درمانی دقیقتری بچیند تا خطرات کمتر شود.
درمان کم خونی بارداری
درمان کم خونی در بارداری به شدت و علت آن بستگی دارد. معمولاً پس از تشخیص، برای جبران کمبودهای مواد مغذی مرتبط با نوع کمخونی و پیشگیری از عوارض احتمالی برای مادر و جنین مصرف مکمل از جمله آهن و اسیدفولیک توصیه میشود. اصلاح رژیم غذایی برای تامین اسیدفولیک، آهن، ویتامین ث و ب۱۲ نیز از اقدامات اصلی درمان کم خونی در دوران بارداری است.
اگر هم که یک عامل زمینهای مانند عفونت یا بیماری کلیوی علت کمخونی باشد، برطرف کردن علت زمینهای بخشی از روند درمان خواهد بود.
در موارد شدید هم، که اصلاح رژیم غذایی و مصرف مکملهای خوراکی کافی نباشند، یا مادر با آهن خوراکی دچار تهوع و یبوست شدید شود یا هموگلوبین به اندازه کافی بالا نرود، پزشک ممکن است آهن تزریقی داخل وریدی را برای درمان کم خونی بارداری تجویز کند، چون در برخی شرایط اثر سریع تر و قابل پیش بینی تری دارد. در موارد خیلی شدید و علامت دار، یا نزدیک زایمان، تصمیم درمانی حساس تر می شود و ممکن است حتی اقدامات بیمارستانی لازم باشد.
درمان خانگی کم خونی در بارداری
منظور از درمان خانگی کم خونی در بارداری کارهایی است که کنار درمان اصلی کمک میکند ذخایر آهن بهتر تامین شود، نه اینکه جایگزین تشخیص و دارو شود. مهم ترین بخش درمان خانگی، اصلاح تغذیه، رعایت زمان مصرف آهن و جلوگیری از عوامل کاهش جذب است، مثلا بهتر است آهن را با چای و قهوه یا همزمان با لبنیات مصرف نکنید و در عوض همراه با منابع ویتامین سی استفاده کنید. اگر علائم شدید دارید یا هموگلوبین پایین است، درمان خانگی به تنهایی کافی نیست و باید زیر نظر پزشک مکمل مناسب و پیگیری آزمایش انجام شود.
اصلاح رژیم غذایی و مصرف انواع غذاهای مغذی نیز میتواند کمک کننده باشد. از مواد غذایی سرشار از آهن مانند اسفناج، گوشت گاو بدون چربی و بوقلمون بیشتر استفاده کنید. مواد غذایی سرشار از ویتامینهایی که به جذب آهن در بدن کمک میکنند مانند ویتامین C نیز مهم هستند. از جمله این مواد غذایی میتوان به مرکبات، گوجه فرنگی، اسفناج، فلفل دلمهای وسایر سبزیجات تازه اشاره کرد.
برای کم خونی در بارداری چه قرصی بخوریم؟
مصرف قرص برای این مشکل باید توسط پزشک تجویز شود. پزشک بر اساس شدت کم خونی، علت و وضعیت مادر، تصمیم میگیرد که آیا نیاز به مصرف قرص آهن دارید یا خیر. بهترین قرص کم خونی در بارداری به نوع کم خونی بستگی دارد، اما در بیشتر موارد که فقر آهن مطرح است، مکمل آهن خوراکی گزینه اصلی است و معمولا همراه با مکمل فولات در برنامه مراقبت بارداری قرار میگیرد.
برخی توصیهها به مصرف دوزهای پایینتر اما منظم مثل حدود ۳۰ میلی گرم آهن المنتال در روز اشاره میکنند تا هم نیاز بارداری تامین شود و هم عوارض گوارشی کمتر شود، با این حال دوز دقیق را باید پزشک بر اساس آزمایش شما مشخص کند. اگر کمبود ب ۱۲ یا فولات وجود داشته باشد، مکمل اختصاصی همان مورد هم لازم می شود و صرفا آهن کافی نیست، پس قبل از انتخاب قرص، علت کم خونی باید مشخص شود.
🩺 سخن پایانی
🤰یکی از دوران شیرین هر زنی دوران بارداری است. در این دوران خلق و خو تغییر کرده و امکان دارد در این دوران بیماریهایی را نیز تجربه کنید. کم خونی در بارداری یکی از شایعترین بیماریها در بانوان است. این بیماری علائمی دارد که با شناخت آن میتوانید جهت کنترل بهتر آن اقدام نمایید.👶
🧬بنابر آنچه گفته شد، بدن برای تولید گلبولهای قرمز و هموگلوبین به منبع پایداری از آهن و سایر ریزمغذیها نیاز دارد. بدون این ذخایر، بدن هموگلوبین کافی برای حمل درست اکسیژن به اندامهای شما تولید نمیکند.
🌟بدن مادر در این دوره خون بیشتری تولید کرده و به آهن بیشتری نیاز دارد. در صورتی که میزان آهن دریافتی کم باشد، اکسیژن کافی به اندامهای بدن نرسیده و احساس ضعف و خستگی عمومی در مادر ایجاد میشود و عوارض جدی نه فقط برای مادر که برای جنین نیز به دنبال دارد. کمخونی در بارداری شایع است، اما قابل پیشگیری و قابل درمان هم هست، به شرطی که آن را طبیعی فرض نکنید و دنبال علتش بروید. از این نقطه به بعد، مهمترین کار این است که درمان را دقیق و منظم ادامه دهید و همزمان عادتهای غذایی را طوری تنظیم کنید که جذب آهن بهتر شود. 🤰
